Đôi ḍng ghi nhớ về

Đức Hồng Y Nguyễn Văn Thuận

Tú Gàn (ngày 27.9.2002)

 

 

Một người Việt Nan vừa ra đi đă được rất nhiều người và nhiều giới trên khắp thế giới tiển đưa với ḷng thương tiếc, trong đó có 174 phái đoàn ngoại giao các nước, đó là Đức Hồng Y Nguyễn Văn Thuận. Từ trước đến nay, chưa một người Việt Nam nào được vinh dự như vậy. Tại sao?

Cha lại đi thêm một quảng đường,

Chông gai, mịt mù và vô định.

Trên đường cha gặp lắm lữ khách,

Cha đă xem tất cả là bạn,

Xem mọi biến cố là kinh nghiệm quư báu,

V́ tất cả là hồng ân...

Đó là những lời Đức Hồng Y Nguyễn Văn Thuận đă viết cách đây 26 năm, lúc ngài bị nhà cầm quyền Cộng Sản bắt từ Sàig̣n đưa ra quản thúc tại giáo xứ Cây Vong, Nha Trang. Phải chăng đây là những lời tiên tri về cuộc đời của ngài và hướng sống mà ngài đă chọn?

1.- BƯỚC GẬP GHỀNH VÀO ĐỜI

Tôi gặp Linh mục Nguyễn Văn Thuận lần đầu tiên vào tháng 8 năm 1953 khi ngài đến nhận chức Phó xứ giáo xứ Tam Ṭa thuộc thành phố Đồng Hới, tỉnh Quảng B́nh, sau khi ngài vừa chịu chức linh mục tại Huế vào tháng 6. Lúc đó, chúng tôi đang về nghĩ hè tại đây. Giáo xứ Tam Ṭa là một giáo xứ lớn nhất ở Đồng Hới, thường có 3 linh mục coi sóc. Tôi nhớ năm 1953, tại giáo xứ này đă có các linh mục sau đây: Lm. Nguyễn Văn Tâm: Chính xứ; Lm. Trần văn Cần, Phó xứ I; và Lm. Đỗ Bá Ái: Phó xứ II. Ngoài ra, c̣n có thêm một linh mục người Pháp làm tuyên úy quân đội, đó là linh mục Georges Neyroud. H́nh ảnh của linh mục Nguyễn Văn Thuận hồi đó là h́nh ảnh của một người cao và gầy, ốm yếu, ăn nói nhỏ nhẹ và hay nói đùa. Ngài ở trong một căn nhà ngang, nằm ngoài dăy lầu chính dành cho các linh mục khác. Nh́n h́nh ảnh của ngài lúc đó, không ai nghĩ rằng con người này ngày sau sẽ trở thành một Hồng Y, giữ một chức vụ quan trọng tại Ṭa Thánh Vatican.

Khuôn viên nhà cha xứ Tam Ṭa là một khu vườn tuyệt đẹp và rộng mênh mong, nằm ngay trên bờ sông Nhật Lệ, nh́n về phía đàng xa kia là biển. Chúng tôi thường tới sinh hoạt hướng đạo tại đó. Vào những buổi chiều trăng lên, nhất là vào mùa Hạ và mùa Thu, chúng tôi hay đến ngồi quanh cái bàn đá sát bờ sông để thưởng trăng. Đôi khi Linh mục Nguyễn Văn Thuận ra tṛ chuyện với chúng tôi. Bây giờ khung cảnh đó chỉ c̣n trong trí nhờ, v́ toàn thể thành phố Đồng Hới đă bị máy bay Mỹ san bằng trong chiến tranh. Sau khi đi tù về, tôi trở lại Đồng Hới năm 1987, không thấy c̣n ḥn đá nào chồng trên ḥn đá nào. Tôi không thể tưởng tượng được ngôi trường mà tôi đă học lúc c̣n nhỏ nằm ở khu nào.

Trong các sinh hoạt, Linh mục Nguyễn Văn Thuận luôn cố gắng đi theo chúng tôi, nhưng h́nh như ngài không thể theo kịp v́ sức khỏe quá yếu. Chỉ khoảng 8 tháng sau, ngài phải rời Tam Ṭa để vào Huế chữa bệnh.

Sau cuộc di cư vào tháng 8 năm 1954, tôi vào Huế t́m thăm ngài th́ ngài đang nằm trong bệnh viện, trông rất xanh xao và gầy yếu. Nhưng rồi nhờ một “phương thuốc nhiệm mầu”, sức khỏe của ngài bổng nhiên phục hồi lại, tướng mạo phương phi hẵn lên. Ngài được cử làm Phó xứ Thánh Francois Xavier, thường được gọi là nhà thờ Nhà Nước, lúc đó đang do linh mục Darbon người Pháp làm chánh xứ. Năm 1956 ngài được đi Roma học và đến năm 1959 ngài đậu Tiến Sĩ Luật Khoa về Giáo Luật. Từ đó, cuộc đời của ngài đi lên, nhưng chông gai cũng quá nhiều.

2.- NHỮNG KƯ ỨC VỀ QUẢNG B̀NH

Tuy ở Quảng B́nh chỉ có 8 tháng và sau đó hiệp định Genève được kư kết ngày 20.7.1954 phân chia đất nước, Quảng B́nh thuộc về miền Bắc, nhưng ngài nói với tôi rằng Quảng B́nh luôn in sâu trong tâm khảm của ngài. Điều này cũng dễ hiểu. Quê ngoại của ngài ở làng Đại Phong, huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng B́nh, một làng quê chỉ cách thành phố Đồng Hới khoảng 30 cây số. Nơi đây, gia đ́nh cụ Ngô Đ́nh Khả đă sinh ra, lớn lên và gặp biến cố kinh hoàng năm Ất Dậu (1885) do Văn Thân gây ra. Những người sống sót, một phần chạy về Đồng Hới kết hợp với các giáo dân chạy loạn khác, thành lập giáo xứ Tam Ṭa, một phần chạy vào Huế lập cư ở vùng Băi Dâu.

Sở dĩ gọi là Tam Ṭa, v́ nơi đây trước kia có Tam Pháp Ṭa do Nhà Nguyễn thành lập. Tam Pháp Ṭa là một ṭa án cao nhất gồm có đại diện Bộ H́nh, Đô Sát Viện và Đại Lư Tự, xét xử các vụ án quan trọng. Ở trong thành nội Huế cũng có một Tam Ṭa gióng hệt như thế.

Khi Linh mục Nguyễn Văn Thuận đến Tam Ṭa th́ gia đ́nh cụ Ngô Đ́nh Quyền, anh của cụ Ngô Đ́nh Khả, đang sinh sống tại đó, và bà Ngô Đ́nh Thị Tiến, em của cụ Ngô Đ́nh Khả, đang làm Bề Trên Ḍng Mến Thánh Giá tại đây. Thân mẫu của ngài là bà Ngô Đ́nh Thị Hiệp, em của Tổng Thống Ngô Đ́nh Diệm, năm nay vừa mừng thọ 100 tuổi, hiện đang sống ở Úc, đă kể cho ngài nghe nhiều lần về biến cố năm Ất Dậu tại làng Đại Phong, nên ngài khó quên được.

Sau này, khi in xong cuốn “Những bí ẩn đàng sau cuộc chiến Việt Nam”, Quyển I, trong đó có nói về ḍng họ của Tổng Thống Ngô Đ́nh Diệm, tôi có gởi biếu ngài. Khi đến Orange County, thấy tôi đứng ở xa, ngài đă chạy tới ôm chầm lấy tôi và hỏi: “Chú mi lấy tài liệu ở mô mà viết đầy đủ như rứa?” Hồi c̣n nhỏ, ngài thường gọi tôi bằng “chú mi”. Khi tôi có chút địa vị trong xă hội, ngài không gọi bằng “chú mi” nữa mà gọi bằng tên, nhưng thỉnh thoảng cũng quen miệng kêu “chú mi”!

Đối với tôi, viết về gia đ́nh họ Ngô không khó lắm. Hồi nhỏ, tôi thường nghe những người lớn trong làng kể nhiều lần về biến cố kinh hoàng xẩy ra năm Ất Dậu cho các giáo xứ tại Quảng B́nh, trong đó có làng Đại Phong và gia đ́nh cụ Ngô Đ́nh Khả. V́ thế, sau khi tham khảo tài liệu trong các văn khố, tôi hỏi lại một số người lớn tuổi trong làng c̣n sống sót, họ đă kể thêm cho tôi nghe nhiều chi tiết hữu ích và thích thú. Sau này, Đức Hồng Y Nguyễn Văn Thuận có kể cho tôi thêm nhiều chi tiết quan trọng mà thân mẫu ngài đă kể lại, để tôi có thể viết đầy đủ hơn.

3.- BƯỚC ĐƯỜNG ĐI LÊN

Dưới chế độ Ngô Đ́nh Diệm, Linh mục Nguyễn Văn Thuận tuy thuộc ḍng họ Ngô, có bằng tiến sĩ luật, làm giáo sư rồi giám đốc chủng viện ở Huế, nhưng ít ai chú ư đến ngài, v́ ngài thuộc về bên ngoại và trên ngài c̣n có nhiều vị quyền thế khác. Lúc đó tôi cũng đang là một sinh viên luật khoa, nên chưa có cơ hội tham gia vào đời sống chính trị. Sau này, khi Tổng Thống Ngô Đ́nh Diệm bị lật đổ, những biến loạn liên tiếp xẩy ra tại miền Trung, vai tṛ của ngài bổng trở nên quan trọng.

Ngày 9.4.1966 Tướng Tôn Thất Đính được cử làm Tư Lệnh Vùng I thay thế Tướng Nguyễn Văn Chuân với nhiệm vụ giải quyết các vụ biến loạn miền Trung. Nhưng khi đến Huế, Tướng Đính chẳng những không giải quyết được ǵ mà c̣n đứng về phe Thượng Tọa Thích Trí Quang, làm cho t́nh h́nh rối loạn tăng thêm. Nhóm “Lực Lượng Tranh Thủ Cách Mạng” do Việt Cộng tổ chức và lănh đạo, đă nấp dưới danh nghĩa Phật Giáo, lộng hành tại Huế và Đà Nẵng, muốn bắt ai th́ bắt, muốn giết ai th́ giết, chẳng coi chính quyền và luật pháp ra ǵ cả. Giữa các giáo xứ tại Huế và Lực Lượng Tranh Thủ Cách Mạng đang dàn trận để đánh nhau. Lực Lượng đă đánh chiếm giáo xứ Giạ Lê (Phù Lương). Nhưng nhờ sự dàn xếp khéo léo giữa Linh mục Nguyễn Văn Thuận, lúc đó đang giữa chức Tổng Đại Diện Giáo Phận Huế, với Thượng Tọa Thích Trí Quang, cuộc chiến đẩm máu giữa hai bên đă không xẩy ra. Từ đó, uy tín của ngài cứ lên dần. Khi nghe tin quân đội và cảnh sát từ Đà Nẵng đang tiến ra Huế, Tướng Đính vào nấp trong chủng viện Hoan Thiện và nhờ Linh mục Nguyễn Văn Thuận che chở.

Ngày 24.6.1967, Linh mục Nguyễn Văn Thuận được Ṭa Thánh chọn làm Giám Mục Nha Trang. Lúc đó tôi đă có chút địa vị trong xă hội, có quan hệ chặt chẽ với nhiều cơ quan, và được nhiều người biết tên qua những bài nhận định và b́nh luận trên tờ Thẳng Tiến. Do đó, khi có biến cố ǵ quan trọng, Đức Giám Mục Nguyễn Văn Thuận thường vào Saig̣n, cư ngụ ở Ḍng Chúa Cứu Thế hay nhà của thân phụ ngài ở đường Phan Thanh Giản, ngay sát bên cạnh nhà của ông già vợ tôi, và gọi tôi đến trao đổi tin tức. Có khi tôi ra Nha Trang thông báo cho ngài những tin quan trọng mà tôi nhận được.

4.- BIẾN CỐ LÀM THAY ĐỔI CUỘC ĐỜI

Một biến cố trong tháng 4 năm 1975 đă đưa Đức Giám Mục Nguyễn Văn Thuận vào những ngày bi thảm nhất của cuộc đời ngài, nhưng cũng từ đó ngài đă bước lên những địa vị quan trọng sau này trong Giáo Hội. Đây là một biến cố mà chính tôi là người đă chứng kiến và theo dơi rất sát.

Khi đoán biết miền Nam sẽ rơi vào tay Cộng Sản, Đức Tổng Giám Mục Nguyễn Văn B́nh đă 5 lần đề nghị Đức Khâm Sứ Ṭa Thánh tại Việt Nam, Henri Lemaitre, xin Ṭa Thánh cử Đức Giám Mục Nguyễn Văn Thuận làm Phó Tổng Giám Mục Saigon với hy vọng sự khôn ngoan của ngài có thể đưa Giáo Hội Việt Nam vượt qua những cơn khó khăn sắp đến, nhưng khi được Ṭa Khâm Sứ hỏi ư kiến, Đức Giám Mục Nguyễn Văn Thuận luôn từ chối. Tuy nhiên, khi t́nh h́nh trở nên nghiêm trọng, chiếu theo đế nghị của Đức Khâm Sứ, ngày 25.4.1975 Ṭa Thánh đă phong ngài làm Tổng Giám Mục hiệu ṭa thành Vadesitana, giữ chức Phó Tổng Giám Mục Giáo Phận Saigon với năng quyền kế vị. Đức Tổng Giám Mục Nguyễn Văn B́nh nghĩ rằng nếu t́nh h́nh quá khó khăn, ngài sẽ từ chức và trao quyền lại cho Đức Tổng Giám Mục Nguyễn Văn Thuận.

Sau khi Việt Cộng chiếm Sài G̣n, ngày 8.5.1975, một nhóm Linh mục đă gởi đến Đức Tổng Giám Mục Nguyễn Văn B́nh một kiến nghị yêu cầu hoăn không cho Đức Tổng Giám Mục Nguyễn Văn Thuận nhận chức Tổng Giám Mục Phó. Kiến nghị này do các Linh mục sau đây kư tên: Trương Bá Cần, Trần Viết Thọ, Vương Đ́nh Bích, Phan Khắc Từ, Thanh Lăng, Nguyễn Quang Lăm, Hoàng Kim, Huỳnh Công Minh, Chân Tín, Nguyễn Ngọc Lan, Đinh B́nh Định, Nguyễn Thiện Toàn, Nguyễn Văn Ḥa, Nguyễn Văn Huệ và Nguyễn Nghị.

Mặc dầu có sự phản đối nói trên, ngày 12.5.1975 Ṭa Giám Mục Saigon vẫn thông báo cho các giáo xứ trong Giáo Phận biết, Đức Giám Mục Nguyễn Văn Thuận, Giám Mục Nha Trang, đă được Ṭa Thánh bổ nhiệm làm Tổng Giám Mục Phó Giáo Phận Saigon với quyền kế vị và ngài đă đến nhận nhiệm vụ mới ngày 12.5.1975.

Nhận được thông báo này, các linh mục Trương Bá Cần, Trần Viết Thọ, Vương Đ́nh Bích, Phan Khắc Từ, Thanh Lăng, Nguyễn Quang Lăm và Hoàng Kim đă đến Chủng Viện Thánh Giuse ở đường Cường Để chất vấn Đức Tổng Giám Mục Nguyễn Văn B́nh và yêu cầu Đức Phó Tổng Giám Mục Nguyễn Văn Thuận từ chức.

Ngày 13.5.1975, một nhóm sinh viên công giáo đă xâm nhập Ṭa Giám Mục Saigon, căng lên những biểu ngữ sau đây:

- Nguyễn Văn Thuận, Giám Mục của ai?

- V́ quyền lợi của Giáo Hội Việt Nam, yêu cầu Nguyễn Văn Thuận từ chức.

- Không có ḥa giải, Nguyễn Văn Thuận phải rút lui.

Ngoài ra, nhóm này cũng gởi đến Đức Khâm Sứ Henri Lemaitre một văn thư nói rằng “Mỹ - Thiệu và tay sai đă dẫm lên nhau chạy trốn, sự bổ nhiệm một Giám Mục chống Cộng tại Saigon là một điều nguy hiểm không những cho Giáo Hội mà cho cả dân tộc Việt Nam”. Họ yêu cầu Đức Tổng Giám Mục Nguyễn Văn Thuận phải từ chức để “tránh cho Giáo Hội và dân tộc Việt Nam những phiêu lưu vô vọng và nguy hiểm”.

Ngày 14.5.1975, một đoàn biểu t́nh do Đoàn Phú Khánh cầm đầu, đă xâm nhập Ṭa Khâm Sứ của Ṭa Thánh ở đường Hai Bà Trưng, trèo lên nóc nhà hạ cờ Ṭa Thánh xuống và căng biểu ngữ đ̣i Đức Khâm Sứ Henri Lemaitre phải cút đi. Họ đẩy một linh mục người Ba Lan và linh mục Trần Ngọc Thụ ra khỏi Ṭa Khâm Sứ. Trong khi đó, Linh mục Huỳnh Công Minh đứng chụp h́nh và Linh mục Thanh Lănh phát bản tuyên cáo. Ngày 3.6.1975, họ đến phá Ṭa Khâm Sứ một lần nữa. Được tin này, các thanh niên công giáo thuộc giáo xứ Bùi Phát ở đường Trương Minh Giảng đă kéo lên. Nhưng khi các toán thanh niên này mới đến đầu cầu Trương Minh Giảng th́ bộ đội xả súng bắn vào họ, một người bị chết và nhiều người bị thương. Linh mục Vũ B́nh Định, Phó xứ Bùi Phát đă bị bắt ngay sau đó.

Trước sự chống đối này, ngày 7.6.1975 Đức Tổng Giám Mục Nguyễn Văn B́nh đă gởi cho các linh mục và giáo dân một văn thư, trong đó có những đoạn như sau:

“Tôi đă hết sức ôn ḥa, lắng nghe và thông cảm đồng thời giải thích trực tiếp hoặc gián tiếp cho những ai muốn đối thoại với tôi về những sự việc trên. Nhưng t́nh trạng ấy chưa khả quan hơn.”

Sau đó, ngài kêu gọi:

“Tôi kêu gọi tất cả quư cha, các tu sĩ nam nữ và toàn thể giáo dân sẵn sàng tuân phục hoàn toàn quyết định của Ṭa Thánh La Mă”.

Ngày 18.6.1975, Đức Tổng Giám Mục Nguyễn Văn B́nh đă gởi cho Luật sư Nguyễn Hữu Thọ, Chủ Tịch Ủy Ban Trung Ương Mặt Trận Giải Phóng Miền Nam, một văn thư yêu cầu ba điểm sau đây:

1) Triệt để thi hành Sắc Lệnh Tự Do Tín Ngưỡng và chính sách 10 điểm của chính phủ để gây tin tưởng và phấn khởi nơi toàn dân đối với chính phủ.

2) Chấm dứt chiến dịch tuyên truyền bôi nhọ, vu cáo các chức sắc của Giáo Hội Công Giáo Việt Nam.

3) Chấm dứt ngay chiến dịch vận động phi pháp trục xuất Đức Tổng Giám Mục Nguyễn Văn Thuận, v́ việc trục xuất phi pháp này vi phạm trầm trọng Sắc Lệnh Tự Do Tín Ngưỡng và chính sách 10 điểm của chính phủ, sẽ gây nguy hại cực kỳ lớn lao không lường được, về đối nội cũng như đối ngoại, cho Quốc Gia Dân Tộc.

5.- BẮT ĐẦU NHỮNG NGÀY GIAN TRUÂN

Mặc dầu có thư phản kháng của Đức Tổng Giám Mục Nguyễn Văn B́nh, ngày 27.6.1975, Ủy Ban Quân Quản Thành Phố Saigon - Gia Định công bố quyết định không cho Đức Tổng Giám Mục Nguyễn Văn Thuận được hoạt động tại nhiệm sở mới. Ngày 1.7.1975 Ủy Ban Quân Quản gởi cho Đức Tổng Giám Mục Nguyễn Văn Thuận một văn thư yêu cầu ngài phải trở lại nơi cư trú trước ngày 30.4.1975.

Chiều 15.8.1975, Ủy Ban Mặt Trận Giải Phóng Miền Nam Thành Phố Hồ Chí Minh mở cuộc họp tại Nhà Hát Thành Phố (trụ sở Hạ Nghị Viện cũ) để tŕnh bày trường hợp của Đức Tổng Giám Mục Nguyễn Văn Thuận. Có khoảng 350 giáo sĩ, tu sĩ và đại diện các giáo xứ được công an “mời” đến nghe tŕnh bày. Ông Mai Chí Thọ, đại diện chính quyền, tuyên bố rằng chính phủ quyết định đưa ông Nguyễn Văn Thuận trở về Nha Trang, nơi đương sự cư ngụ trước ngày 30.4.1975, v́ sự hiện diện của ông Nguyễn Văn Thuận gây trở ngại cho sự đoàn kết dân tộc.

Cũng trong ngày 15.8.1975, công an đến bắt Đức Tổng Giám Mục Nguyễn Văn Thuận đưa ra Nha Trang, nhưng không phải đến Ṭa Giám Mục Nha Trang mà đến giáo xứ Cây Vông thuộc xă Diên Sơn, Huyện Diên Khánh, tỉnh Khánh Ḥa. Chính Đức Tổng Giám Mục Nguyễn Văn Thuận đă kể lại câu chuyện này như sau:

“Ngày 15 tháng 8 năm 1975, lễ Đức Mẹ Hồn Xác lên trời, tôi được mời đến Phủ Tổng Thống, “Dinh Độc Lập”, vào lúc 14 giờ. Tại đó, tôi bị bắt và đem đi trên một xe hơi có hai công an đi kèm. Và đó là khởi đầu cuộc phiêu lưu của tôi.

“Trong lúc ấy, tất cả các linh mục, tu sĩ nam nữ bị gọi tới Nhà Hát, với mục đích tránh mọi phản ứng của dân chúng đối vụ bắt tôi.

“Trong cuộc hành tŕnh, tôi bắt đầu ư thức rằng ḿnh đang mất tất cả. Tôi ra đi, với chiếc áo chùng thâm trong túi có một cỗ tràng hạt. Tôi chỉ c̣n biết phó thác cho Chúa Quan Pḥng. Nhưng giữa bao nhiêu lo âu ấy, tôi vẫn thấy có một niềm vui lớn: “Hôm nay là lễ Đức Mẹ Hồn Xác lên trời...”

“Từ lúc đó, người ta cấm gọi tôi là “Đức Cha...”. Tôi là ông Nguyễn Văn Thuận. Tôi không được phép mang dấu hiệu ǵ vể chức vị của tôi. Không hề báo trước chút nào. Chúa yêu cầu tôi hăy trở về với điều cốt yếu.

“Trên đường dài 450 cây số, không có một ai. Tôi thực sự bị bỏ rơi.

“Và trong sự xúc động trước hoàn cảnh mới, diện đối diện với Chúa, tôi nghe thấy Chúa Giesu hỏi Simon: “Simon, con bảo Thầy là ai?” (cf MT 16,15)”

(Chứng Nhân Hy Vọng, Hoa Kỳ 2000, tr. 37 - 38)

Giáo xứ Cây Vong lúc đó có khoảng 1200 giáo dân do Linh mục Vũ Văn Như, 70 tuổi, làm chánh xứ. Trong thời gian bị quản chế tại đây, ngài được Linh mục chính xứ và giáo dân mộ mến và giúp đỡ tận t́nh. Bổng nhiên, vào 8 giờ tối ngày 18.3.1976, công an đă đưa xe bịt bùng đến và thông báo cho ngài biết ngài phải dời đến một nơi cư trú mới. Trong khi đó, họ nói với dân chúng rằng ông Nguyễn Văn Thuận có dính líu đến vụ Vinh Sơn ở Sài G̣n nên đang bị diều tra, mặc dầu khi xẩy ra vụ Vinh Sơn, ngài đang bị quản thúc tại Cây Vong, ngày đêm đều có công an theo dơi. Nghe tin này, giáo dân trong giáo xứ đă đến rất đông để xem chuyện ǵ sẽ xẩy ra. Ai cũng lo sợ những chuyện không may sẽ đến cho ngài. Khi ngài bị đẩy lên xe, mọi người đều chảy nước mắt và ai cũng âm thần đọc kinh cầu nguyện cho ngài. Tối hôm đó, ngài bị đưa vào giam ở trại Phú Khánh. Ngài đă mô tả lại thời gian bị giam tại trại này như sau:

“Nhà tù nơi tôi bị giam trong những tháng đầu tiên tọa lạc tại khu vực có nhiều tín hữu nhất trong thành phố Nha Trang, nơi tôi đă làm giám mục trong 8 năm.

“Từ pḥng giam, sáng tối tôi đều nghe thấy tiếng chuông nhà thờ ngân vang, và suốt ngày, tôi nghe những tiếng chuông của bao nhiêu giáo xứ và nhà ḍng. Tôi ước mong được dời đi thật xa, lên miền núi để khỏi phải nghe những tiếng chuông ấy.

“Ban đêm, trong cái thinh lặng của thành phố, tôi nghe lại tiếng sóng Thái B́nh Dương mà tôi đă từng nghe thấy từ văn pḥng ṭa giám mục của tôi. Không ai biết tôi ở đâu, mặc dù nhà tù chỉ cách nhà tôi vài cây số. Tôi sống t́nh trạng thật vô lư!”

(Chứng Nhân Hy Vọng, Hoa Kỳ 2000, tr. 141 - 142)

6.- TRÊN ĐƯỜNG RA BẮC

Ngày 29.11.1976, xe công an lại đến trại Phú Khánh đưa ngài vào trại Thủ Đức. Ngày 1.12.1976, ngài cùng nhiều tù nhân chính trị khác đang bị giam ở miền Nam, được đưa xuống tàu Trường Xuân đi ra Bắc. Khi ra đi, v́ không có ǵ để đựng các đồ tùy thân, ngài phải lấy cái quần cột hai ống lại và dồn đồ vào trong rồi mang đi. Tôi cùng khoảng 150 tù nhân chính trị khác cũng được đưa từ trại Long Thành đến Tân Cảng để đi ra Bắc trong chuyến tàu này. Tôi có gặp ngài trên tàu, chào hỏi mấy câu, sau đó bị đưa vào một khoang khác. Chúng ta hăy nghe chính ngài kể lại các diễn biến này:

“Ngày mồng 1 tháng 12 năm 1976, lúc 9 giờ tối, bất th́nh ĺnh tôi bị gọi cùng với vài tù nhân khác. Chúng tôi bị xích người này với người kia từng hai người một và được đẩy lên một xe cam nhông. Cuộc hành tŕnh ngắn đưa chúng tôi tới Tân Cảng, là hải cảng quân sự mới do người Mỹ mở mấy năm trước đó. Chúng tôi trông thấy một con tàu trước mặt, hoàn toàn ch́m trong bóng tối để dân chúng khỏi để ư. Chúng tôi bị đưa lên tàu đi ra Bắc - một cuộc hải hành dài 1.700 cây số.”

“Tối hôm ấy, trong khi chờ đợi, họ bắt chúng tôi ngồi xuống đất. Xa xa, cách đó 3 cây số, tôi thấy ánh đèn của thành phố Saigon, trọng tâm của giáo phận mà tôi được bổ nhiệm làm Giám Mục Phó ngày 24 tháng 4 năm 1975. Tôi biết rằng ḿnh sắp bị đưa đi xa khỏi nơi này. Đau khổ ấy làm tôi rùng ńnh. Tôi nghĩ đến Thánh Phaolô Tông Đồ lúc giả từ các kỳ mục thành Epheso tại Mileto, khi biết rằng sẽ không bao giờ c̣n được nh́n lại họ nữa. C̣n tôi th́ không được giả từ những người thân của tôi. Tôi cũng không thể an ủi hoặc để lại cho họ lời khuyên nào. Trong thâm tâm, tôi giả từ họ, nhất là Đức Tổng Giám Mục cao niên Phaolô Nguyễn Văn B́nh tốt lành của tôi. Tâm hồn tôi đau đớn, khi nghĩ ḿnh sẽ không bao giờ c̣n được nh́n lại họ nữa. Cho đến nay, tôi vẫn chưa gặp lại họ.

“Tôi cảm thấy niềm đau khổ mục tử sâu xa trong tất cả những điều đó, nhưng tôi có thể làm chứng rằng Chúa Cha không hề bỏ rơi tôi và Ngài đă ban sức mạnh cho tôi.”

“Cùng với các tù nhân khác, tôi bị đem xuống hầm tàu, nơi chứa than. Chỉ có một ngọn đèn nhỏ leo lét cháy. C̣n lại là hoàn toàn tối om. Chúng tôi tất cả là 1.500 người, trong t́nh cảnh không thể tả được. Một cơn bảo nổi dậy trong tâm trí tôi. Cho tới nay tôi c̣n ở trong giáo phận của tôi, nhưng từ giờ phút này trở đi không biết tôi sẽ phiêu bạt tới chân trời gốc bể nào. Tôi suy niệm lời thánh Phaolô nói: “Tôi đi Giêrusalem mà không biết điều ǵ sẽ xẩy ra cho tôi ở đó. Tôi chỉ biết rằng Chúa Thánh Thần khuyến cáo tôi rằng tại mọi thành tôi tới, xiềng xích và gian truân đang chờ đợi tôi.” (Cv 20,22,23). Tôi đă sống trong lo âu suốt đêm hôm ấy.

“Ngày hôm sau, khi một chút ánh sáng mặt trời lọt vào hầm tàu, tôi nhận ra chung quanh tôi những gương mặt buồn sầu và tuyệt vọng của các tù nhân khác. Bầu khí sầu thảm như đám tang. Một trong các tù nhân đă t́m cách treo cổ tự tử với một sợi dây thép. Những người khác gọi tôi. Tôi đến nói chuyện với anh. Sau cùng anh lắng nghe lời tôi. Cách đây hai năm, trong một cuộc họp liên tôn tại California, tôi đă gặp lại anh. Mặt mừng rỡ, anh tiến tới gặp tôi và cám ơn tôi. Anh đă cho mọi người xem các vết thẹo c̣n hằn trên cổ.

“Trong cuộc hành tŕnh, khi các tù nhân biết có Giám Mục Nguyễn Văn Thuận, họ đến với tôi để kể lể các nổi lo âu của họ. Tôi đă chia sẻ các đau khổ của họ và an ủi họ hàng giờ và suốt cả ngày. Trong ba ngày trên tàu, tôi an ủi các tù nhân khác và tôi suy niệm về cuộc khổ nạn của Chúa Giêsu. Đêm thứ hai, giữa cái lạnh của Thái B́nh Dương trong tháng 12, tôi bắt đầu hiểu rằng ơn gọi của tôi bắt đầu một giai đoạn mới. Trong giáo phận, tôi đă đưa ra các sáng kiến khác nhau cho công tác rao truyền Tin Mừng cho người bên lương. Giờ đây phải cùng Chúa Giêsu đi về nguồn gốc của việc loan báo Tin Mừng. Phải cùng Ngài đi chết “bên ngoài tường thành”, “bên ngoài tường thánh.”

(Chứng Nhân Hy Vọng, Hoa Kỳ 2000, tr. 126 - 128 và 141 - 142)

Ngày 5.12.1976 tàu cập bến Hải Pḥng. Công an chia các tù nhân thành ba toán khác nhau theo dấu hiệu họ đă gắn ở mỗi người và đưa mỗi toán đến một trại cải tạo khác nhau: Hoàng Liên Sơn, Vĩnh Quang và Thanh Hóa. Riêng ngài bị đưa lên trại Vĩnh Quang ở Vĩnh Phú (Vĩnh Phúc và Phú Thọ cũ), nằm sát chân núi Tam Đảo.

(C̣n tiếp)

Tú Gàn